مسجد جامع كوفه
سيدصادق سيدنژاد

 
 اشاره :
    در گوشه و كنار سرزمينهاى اسلامى مكانهايى وجود دارند كه منتظران يار در آنها گرد مى‏آيند و به ياد عزيز سفر كرده خود نجواهاى عاشقانه سر مى‏دهند. اين مكانها كه هر كدام به نوعى يادگار حضرت موعود هستند براى همه شيعيان مقدس است و بزرگداشت آنها وظيفه‏اى همگانى به شمار مى‏آيد.
    براى آشنايى بيشتر شما عزيزان با مساجد، مقامها و اماكن خاصى كه يادآور آن امام منتظر هستند، بر آن شديم كه در هر شماره به اجمال يكى از اين مكانها را معرفى كنيم. باشد كه مورد قبول حضرت موعود واقع شود.
 
    يكى ديگر از مساجد معروف و مهمى كه همواره مورد توجه مسلمانان بوده مسجد شريف كوفه است. اين مسجد از جهات مختلفى حائز اهميت است كه به برخى از آنها در بخشهاى بعدى اشاره خواهد شد اما آنچه كه سبب توجه بيشتر شيعيان به اين مكان مقدس شده است؛ عنايت خاصى است كه حضرت مهدى(ع) به اين مسجد دارند. در بخش حكايات بيان خواهد شد كه بسيارى از سعادتمندان در اين مكان پر بركت توفيق زيارت امام(ع) را پيدا كرده‏اند. افزون بر اين براساس روايات زيادى از جمله روايات معروف »مفضل«، بعد از ظهور آن حضرت، كوفه مركز حكومت و مسجد جامع آن، مركز قضاوت و اجراى عدالت خواهد شد.
    در روايتى كه مفضل از امام صادق(ع) نقل مى‏كند، درباره جايگاه مسجد كوفه در عصر ظهور چنين آمده است:
    قلت: يا سيّدى فأين تكون دارالمهدى و مجتمع المؤمنين؟ قال(ع): دار ملكه الكوفة و مجلس حكمه جامعها...1 .
    [به امام صادق(ع)] عرض كردم: سرور من! محل استقرار حضرت مهدى(ع) و مكان تجمع مؤمنان پس از ظهور كجا خواهد بود؟ حضرت در جواب فرمودند: پايتخت آن حضرت كوفه و مركز قضاوتشان مسجد جامع خواهد بود...
    برطبق روايتى ديگر از على(ع)، امام زمان(ع) در مسجد كوفه نماز را اقامه مى‏كنند:
    عن ابن نباتة قال: بينا نحن ذات يوم حول أميرالمؤمنين(ع) فى مسجد الكوفه إذ قال: يا أهل الكوفه... انّ مسجدكم هذا أحد أربع المساجد التى اخترها اللَّه عزّوجلّ لأهلها... ولياتين عليه زمان يكون مصلّى المهدى من ولدى و مصلّى كلّ مؤمن...2.
    ابن نباته مى‏گويد روزى در مسجد كوفه گرد حضرت اميرالمؤمنين(ع) جمع شده بوديم كه آن حضرت فرمودند: اى اهل كوفه! اين مسجد شما يكى از آن چهار مسجد است كه خداوند تبارك و تعالى آن را براى اهلش اختيار نموده است... زمانى پيش مى‏آيد كه اين مسجد محل اقامه نماز فرزندم مهدى(ع) و همه مؤمنان خواهد شد.
    اين روايت را روايت ديگرى از امام باقر(ع) تكميل مى‏كند. براساس روايت نقل شده از آن حضرت وقتى امام مهدى(ع) وارد كوفه مى‏شوند با استقبال گرم مردم روبرو مى‏گردند؛ همه به حكم حضرت گردن مى‏نهند و آنگاه حضرت وارد مسجد شده براى مردم خطبه مى‏خوانند و نقل است كه تجمع مردم به قدرى زياد خواهد بود كه وقتى از شوق ديدار امامشان بى‏اختيار گريه مى‏كنند سخنان حضرت به گوش كسانى كه دورتر از منبر هستند نخواهد رسيد، لذا در هفته دوم بعد از ورود امام(ع) به كوفه، مردم خطاب به حضرت مهدى(ع) مى‏گويند:
    يا ابن رسول اللَّه الصلاة خلفك تضاهى الصلاة خلف رسول‏اللَّه(ص) والمسجد لايسعنا.
    اى پسر رسول خدا! نماز در پشت سر شما خواندن همانند نماز خواندن در پشت سر رسول خدا(ص) است در حالى كه اين مسجد گنجايش اين همه جمعيت ندارد.
    منظور مردم آن است كه حضرت تدبيرى بينديشند تا همه مردم توفيق حضور در نماز جماعت و جمعه را داشته باشند.
    امام(ع) در پاسخ مى‏فرمايند: مسجدى براى شما خواهم ساخت كه گنجايش همه مردم را داشته باشد. در ادامه روايت آمده است:
    فيخطّ مسجداً له ألف باب يسع النّاس عليه اصيص3 .
    طرح مسجد بزرگى را كه داراى هزار در است و همه مردم را در خود جاى مى‏دهد ارائه مى‏دهند.
    نكته ديگرى كه در مورد مسجد كوفه در روايات به چشم مى‏خورد اين است كه آن حضرت مسجد كوفه را براى اصلاح قبله آن بازسازى خواهند كرد. على(ع) در اين زمينه مى‏فرمايند:
    كانّى أنظر الى شيعتنا بمسجد الكوفه و قد ضربوا الفساطيط يعلّمون الناس القرآن كما أنزل أما إنّ قائمنا إذا قام كسره و سوّى قبلته.4
    گوئى هم اكنون به شيعيان در مسجد كوفه مى‏نگرم كه خيمه‏ها برپا كرده‏اند و قرآن را آن‏گونه كه نازل شده است براى مردم آموزش مى‏دهند. قائم ما چون قيام كند آن مسجد را خراب و قبله آن را اصلاح خواهند نمود.
 
 تاريخچه و مشخصات مسجد كوفه
    به نوشته كتابهاى تاريخ، وقتى شهر كوفه اولين بار در سال 17 ق. به دستور عمربن خطاب و توسط سعد بن وقاص، فرمانده لشكر اسلام، به عنوان اردوگاه سربازان اسلام بنا گشت؛ سعد وقاص در مركز اين پايگاه نظامى در فضايى كوچك به شكل چهارگوش مسجدى بدون سقف را از چوب و نى تأسيس كرد كه البته بعدها براى در امان ماندن آن از خطر آتش‏سوزى اطراف آن را با ديوارهاى گلى محصور كردند و سالها بعد همين مسجد را زياد بن ابى‏سفيان حاكم معاويه به سبك ساختمان‏سازى مرسوم در بين ساسانيان تجديد بنا كرد...5 ولى از مضمون روايات چنين برمى‏آيد كه سابقه اين مسجد بسيار قديمى‏تر از آن است كه در اسناد تاريخى ذكر شده است. به عنوان مثال از پيامبر اكرم(ص) نقل شده است كه آن حضرت فرمودند شبى كه مرا سير دادند تا مسجد اقصى (در جريان معراج) از مسجد كوفه گذشتيم؛ سوار براق بودم به محلى رسيديم كه جبرئيل گفت: يا محمد در اينجا پياده شو و نماز بخوان! وقتى در آنجا نماز به جاى آوردم از جبرئيل پرسيدم: اينجا كجاست؟ جبرئيل گفت: اينجا كوفان (كوفه) است و اين محل هم مسجد آنجاست. من تا كنون بيست مرتبه ديده‏ام كه اينجا خراب شده و دوباره تجديد بنا گشته است و فاصله بين هر خرابى و آبادى آن پانصد سال بوده است.6
    بنابر مضمون روايتى ديگر، روزى امام صادق(ع) به نزديكيهاى مسجد كوفه رسيدند و از مركب خود پياده شدند؛ وقتى علت پياده شدنشان را سؤال كردند آن حضرت فرمودند:
    حدّ مسجد الكوفه آخر السراجين خطّه آدم(ع) و أنا أكره أن أدخله راكباً...7 .
    محدوده مسجد كوفه آخر سراجين (نام محلى در نزديكى مسجد) است كه اين حدّ را حضرت آدم(ع) براى مسجد مشخص كرده است و من نمى‏پسندم كه سواره وارد اين محدود بشوم.
    در ادامه روايت آمده است كه راوى مى‏پرسد: اگر محدوده مسجد كوفه آن است كه مى‏فرماييد پس چه چيز باعث تغيير آن شده است؟ حضرت در پاسخ مى‏فرمايند: اول امرى كه سبب تغيير آن شد توفان نوح بود بعدها هم اصحاب كسرى و سپس نعمان بن منذر و بعد هم زياد بن ابى‏سفيان تغييراتى در آن ايجاد كردند.
    بر اين اساس معلوم مى‏شود كه اين مسجد شريف از زمان آدم ابوالبشر به عنوان محلى براى عبادت خداوند تبارك و تعالى مطرح بوده است؛ منتهى در طول تاريخ دستخوش تغيير و تحولاتى شده و در زمانهاى مختلف در تجديد بناها حدود محوطه مسجد تغيير پيدا كرده است. »شعبى« مى‏گويد: »مسجد كوفه شش جريب و شش قفيز است«. ولى »زادانفروخ« گفته است: »مساحت مسجد كوفه نه جريب است«.8 در بعضى از مآخذ وضعيت كنونى مسجد جامع كوفه چنين توصيف مى‏شود: اين مسجد تقريباً به شكل مربع است منتهى اضلاع آن با هم تفاوت دارند. اندازه هر يك از اضلاع آن به ترتيب عبارتند از: 110، 116، 109 و 116 متر؛ مساحت آن را حدود 12750 متر دانسته‏اند و ارتفاع ديوارهاى مسجد 22 متر ذكر شده است. در سمت جنوب غربى آن به فاصله 85 متر، خانه كوچك و محقرى وجود دارد و مشهور است كه آنجا خانه على(ع) بوده است كه قبر ميثم تمار در نزديك آن خانه قرار دارد. در بين اين خانه و مسجد، قصر دارالخلافه واقع شده است كه از در ضلع جنوب غربى مسجد مى‏توان به دارالخلافه وارد شد.
    ضمناً قبر مسلم بن عقيل و هانى بن عروه در دو مكان نزديك به هم، چسبيده به ديوار ضلع شرقى مسجد است كه از طريق يك در بزرگ كه در ديوار گذاشته شده است مى‏توان به حرم آن دو بزرگوار داخل شد. البته در شمالى هم به اين در آرامگاه راه دارد و قبر مختار ثقفى به آرامگاه مسلم بن عقيل نزديك‏تر است. در دور تا دور محوطه اين مسجد، هفتاد و شش حجره (غرقه) وجود دارد. در مجموع درهاى ورود و خروج به مسجد چهارتاست:
    1. »باب السده« كه معروف به باب اميرالمؤمنين(ع) است؛
    2. »باب الكنده« كه در طرف غربى مسجد است؛
    3. »باب الانماط« كه محاذى قبله است؛
    4. »باب الفيل« يا الثعبان.
    در اين مسجد مكانهاى مقدس و محرابهاى زيادى وجود دارد كه هر يك از آنها را مقام مى‏نامند. از جمله آنهاست:
    1. مقام حضرت ابراهيم خليل(ع)؛
    2. مقام حضرت خضر(ع)؛
    3. مقام حضرت زين‏العابدين(ع)؛
    4. مقام نوح يا باب الفرج؛
    5. مقام اميرالمؤمنين(ع)؛
    6. مقام جبرئيل؛
    7. دكه قضاء (محل قضاوت اميرالمؤمنين(ع))؛
    8. دكه حضرت صادق(ع)؛
    9. محراب اميرالمؤمنين(ع) كه محراب حضرت زكريا هم گفته مى‏شود؛
    10. بيت‏الطشت؛
    11. مقام بيعت النبى(ص)؛
    12. دكةالمعراج (محلى كه پيامبر اكرم(ص) در شب معراج در آن مقام نماز به جاى آوردند)؛
    و...
 
 فضائل مسجد جامع كوفه
    براى مسجد كوفه در روايات حضرات معصومين(ع) فضائل زيادى بيان شده است:
    امام باقر(ع) مى‏فرمايند:
    اگر مردم به فضيلتى كه مسجد كوفه دارد واقف بودند؛ از راههاى بسيار دور به آنجا سفر مى‏كردند. يك نماز واجب خواندن در آنجا مساوى با به‏جاى آوردن يك حج و يك نماز مستحبى خواندن در آنجا معادل با انجام دادن عمره است9.
    على(ع) نيز در اين باره مى‏فرمايند:
    خواندن نماز نافله در اين مسجد معادل انجام عمره در كنار پيامبر اكرم(ص) و خواندن نماز واجب در آنجا مساوى انجام دادن حج با رسول اكرم(ص) است. در اين مسجد هزار پيغمبر و هزار وصى پيغمبر نماز خوانده‏اند10.
    امام صادق(ع)، به يكى از اصحاب كه اهل كوفه بود فرمودند:
    آيا تمام نمازهايت را در مسجد كوفه مى‏خوانى؟ وى عرض كرد: خير. حضرت فرمودند: من اگر در آنجا حاضر باشم اميدوارم كه هيچ نمازى از من در آن مسجد فوت نشود. سپس حضرت اضافه كردند: آيا فضيلت نماز در اين مسجد را مى‏دانى؟ راوى مى‏گويد: گفتم: خير. حضرت فرمودند: هيچ بنده صالح و پيامبرى نبوده است مگر آن‏كه در مسجد كوفه نماز خوانده است حتى رسول خدا(ص) وقتى به معراج مى‏رفتند جبرئيل(ع) به ايشان عرض كرد: آيا مى‏دانى حالا در كجا هستى؟ حضرت رسول(ص) فرمودند: خير. جبرئيل گفت: حالا در مقابل مسجد كوفه قرار گرفته‏ايد. پيامبر(ص) به جبرئيل فرمودند: از خداوند متعال اجازه بخواه تا پائين رفته در آن نماز بخوانيم. وقتى خداوند متعال اجازه دادند؛ حضرت در آنجا دو ركعت نماز به جاى آوردند. سپس امام صادق(ع) فرمودند: يك نماز واجب در آن برابر با هزار نماز و يك نماز نافله در آن مساوى با پانصد نماز در اماكن ديگر است.
    قبله اين مسجد، باغى از باغهاى بهشت و دست راست و چپ آن نيز از بستانهاى بهشت است. در آن مسجد نشستن عبادت محسوب مى‏شود. اگر مردم فضيلت آن را مى‏دانستند هر چند با چهار دست و پا همچون طفل خود را به آنجا مى‏رساندند تا از بركات آن بهره‏مند شوند11.
    محمد بن سنان مى‏گويد: از امام رضا(ع) شنيدم كه مى‏فرمودند:
    يك نماز فُرادا در مسجد كوفه خواندن با فضيلت‏تر از هفتاد نمازى است كه بطور جماعت در جاهاى ديگر خوانده شود12.
    همان‏گونه كه پيش از اين گفته شد؛ روايات بسيار زيادى در اين باره در كتب روائى وارد شده است كه در اينجا به همين مقدار اكتفا مى‏شود اما جهت تكميل بحث به بعضى از اوصاف و ويژگيهاى معنوى مسجد كوفه كه در متن روايات مختلف آمده است اشاره مى‏شود:
    1. ... مسافر در اين مسجد مخير است كه نمازش را تمام و يا به صورت شكسته بخواند.
    2. اعتكاف در آن مسجد مانند اعتكاف در مسجدالحرام و مسجد مدينه است؛ يعنى از ثواب و فضيلت بيشترى برخوردار است.
    3. مسجد كوفه، افضل از مسجد اقصى در بيت‏المقدس است.
    4. كشتى نوح از همين مكان حركت كرده است.
    5. هيچ گرفتار و محزونى در مسجد كوفه دست به دعا برنداشته مگر آنكه دعايش مستجاب شده است؛ يعنى خداوند غم و گرفتارى او را برطرف ساخته و حاجتش را برآورده است.
    6. مسجد كوفه باغى از باغهاى بهشت است.
    7. طرف راست اين مسجد مبارك و با بركت‏تر از طرف چپ آن است.
    8. عصاى موسى(ع)، شجره يقطين و انگشتر سليمان و... در آنجاست.
    9. در روز قيامت اين مسجد براى اهلش شفاعت خواهد كرد.
    10. حضرت ابراهيم(ع) و حضرت نوح(ع) و حضرت زكريا(ع)... در آن نماز خوانده‏اند.
    11. امام زمان(ع) پس از ظهور در آن نماز خوانده و آنجا را محل قضاوت و محكمه خود قرار خواهد داد.
    12. آنجا يكى از چهار مسجد مهم مسلمانان است؛ يعنى مسجدالحرام و مسجد مدينه و مسجدالاقصى است كه مسجد كوفه از مسجدالاقصى با فضيلت‏تر است.
 
 آداب و اعمال مسجد كوفه
    در كتابهاى دعا و زيارت آداب مسجد كوفه را به دنبال آداب خود شهر كوفه بيان مى‏كنند؛ چرا كه از سرزمين كوفه به عنوان حرم اميرالمؤمنين(ع) ياد شده است و براى ورود به آن، نظير حرم پيامبراكرم(ص) آدابى مشخص شده است. در هر حال چنين وارد شده است كه وقتى به سوى مسجد كوفه عازم شدى در حال رفتن اللَّه‏اكبر و لااله‏الااللَّه و الحمداللَّه و سبحان‏اللَّه مى‏گويى آنگاه كه به مسجد رسيدى در كنار در معروف به باب‏الفيل13 بايست اينگونه سلام بده. السلام على رسول‏اللَّه، السلام على اميرالمؤمنين و رحمةاللَّه و بركاته و منتهى مشاهده و موضع مجلسه و مقام حكمته... و انت وليّى و سيّدى و وسيلتى فى‏الدنيا و الآخرة.
    سپس داخل مسجد شو و بگو: اللَّه‏اكبر (سه مرتبه) هذا مقام العائذ باللَّه و بمحمّد و بولاية أميرالمؤمنين وألأئمة المهديين الصادقين... وحجةاللَّه على خلقه.
    آنگاه برو به طرف ستون چهارم نزديك باب الانماط كه روبروى ستون پنجم و به ستون حضرت ابراهيم(ع) معروف است و چهار ركعت نماز بخوان به اين ترتيب كه دو ركعت آن را با حمد و سوره »قل هواللَّه« و دو ركعت ديگر را با حمد و سوره قدر14. وقتى نماز را به پايان بردى تسبيحات حضرت زهرا(ع) را ذكر و بعد اين‏گونه سلام كن:
    السلام على عباداللَّه الصالحين الراشدين، الذين أذهب اللَّه عنهم الرجس و طّهرهم تطهيراً و جعلهم أنبياء مرسلين و حجة على الخلق أجمعين و سلام على المرسلين والحمداللَّه رب‏العالمين و لك تقدير العزيز العليم. و هفت مرتبه بگو: سلام على نوح فى‏العالمين. سپس بگو: نحن على وصيتك يا ولىّ المؤمنين التى أوصيت بهاذريتك من المرسلين... الحمداللَّه على ماهدانا.
    پس از آن به نزديك »دكة القضا« رفته در آنجا دو ركعت نماز مى‏خوانى در اين نماز بعد از حمد در خواندن سوره مختار هستى هر يك از سوره‏هاى قرآن را كه در آن آيه سجده نيست مى‏توانى بخوانى. بعد از اين نماز هم وقتى تسبيحات حضرت زهرا(ع) را ذكر كردى آنگاه چنين بگو:
    يا مالكى و مملكّى و متغمدى بالنعم الجسام... برحمتك يا أرحم الراحمين.
    با توجه به مفصل بودن اعمال و آداب مسجد كوفه در اينجا به همين مقدار بسنده مى‏كنيم و علاقه‏مندان را به مفاتيح‏الجنان و كتابهايى كه در زمينه آداب و اعمال عتبات عاليات نوشته شده رجوع مى‏دهيم.

 
 پى‏نوشتها :
 1 .   بحارالانوار، ج53، ص11.
 2 .   بحارالانوار، ج97، صص390-389، روايت 14.
 3 .   بحارالانوار، ج52، ص330.
 4 .   بحارالانوار، ج52، ص364، ح139.
 5 .   جهت اطلاع بيشتر به تاريخ طبرى ج1، ص248 و معجم‏البلدان ج4، ص323 به بعد مراجعه شود.
 6 .   قال رسول‏اللَّه(ص) لما اسرى لى‏مررت بموضع مسجد الكوفه... من لايحضره الفقيه ج1، ص150 ح18.
 7 .   من لايحضره الفقيه ج1 ص149 ح14. در نقل ديگرى دارد فانّ هذا الموضع كان مسجد الكوفة الاوّل الذى خطّه آدم و انااكره ان ادخله راكباً. بدرستى كه اين مكان جز محدوده اوليه مسجد كوفه است كه حضرت آدم(ع) آن را مشخص ساختند و من دوست ندارم كه در حال سواره بودن وارد آن شوم. بحارالانوار ج98، ص6و386، ح6.
 8 .   لغت‏نامه دهخدا، ج5، ص7359.
 9.   المزار الكبير، ص122.
 10.   بحارالانوار، ج97، ص400، ح49.
 11.   بحارالانوار، ج97، ص391، ح16.
 12.   بحارالانوار، ج97، ص39!، ح34.
 13.   چون از على(ع) روايت شده است فرمودند: ادخل الى جامع الكوفة من‏الباب الاعظم فانّه روضة من رياض الجنة. من از در بزرگ (باب‏الفيل) به مسجد كوفه وارد مى‏شوم چون آن در باغى از باغهاى بهشت است. بحارالانوار ج97 ص409.
 14.   روايت شده است امام صادق(ع) در زمان حكومت سفاج به مسجد كوفه آمدند و از باب‏الفيل وارد شدند و در كنار ستون چهارم نماز خواندند و از آن حضرت نقل شده است كه فرمودند: اين ستون حضرت ابراهيم(ع) است. المزارالكبير، ص162.
 
 

© کپي رايت توسط : ...:: MouoodOnline ::...

(کليه حقوق مادي و معنوي مربوط و متعلق به اين سايت است.)
برداشت مطالب فقط با اجازه کتبي و ذکر منبع امکان پذير است .